مى باشد . با اين طريق كه مى گوئى خداوند چنين مقرر فرموده است كه ادب تو به دست زنت باشد ، بايد تحمل كنى و بسازى و شكيبايى پيشه گيرى . اين دستور استاد فتح بابى شد كه ايشان به تجرد برسند و محيط بر طبيعت خود باشند و از اينجا بود كه براى او منكشف شد كه اين تجرد فقط در اثر تحمل آن ناسزاها بوده است و اطاعت از فرمان استاد مرحوم قاضى ، اين فتح باب را براى ايشان نموده است . « 1 » اين ابتلاءاز شديدترين ابتلائاتى است كه خداوند متعال براى سيد هاشم نازل فرموده بود تا از او شخصيتى بسازد كه شهيد مطهرى فرمود : « اين سيد حيات بخش است » « 2 » . قضيه آقا نيز كاملا مشابه قضيه « سيد حيات بخش » است . اگر دردناكترين مرحله زندگى او شنيدن دشنام ها و ناسزاهاى مادر عيالشان بود كه اشدّ ابتلاءشان هم محسوب مى شد ، جانسوز ترين مرحله زندگى آقا نيز مراجعت ايشان به ايران و اشدّ ابتلاءشان هم همان بود . همان گونه كه دستور به صبر و شكيبايى و اطاعت امر استاد ، از سيد هاشم روح مجرد ساخت ، از ميرزا على اكبر آقا نيز شخصيتى ساخت كه « حمل سرّ » و « كتوم » بودن جزء لاينفك وجودشان باشد . يقين داريم مراجعت ايشان به ايران و سكونت شان در آذربايجان دستور استاد بود كه به ايشان فرموده باشد : خداوند چنين مقرر فرموده است كه كمال تو در اين هجرت باشد ، بايد تحمل كنى و بسازى و شكيبايى پيشه گيرى . بارى اطاعت از استاد و تحمل شدائد و ناملائمات عارفى را به منصه ظهور رسانيد كه از شدت تواضع و خلوص و تقوايش تمام منطقه ، خود را مطيع ايشان مى دانستند و اين از آثار اجتماعى تقوا مى باشد كه البته در اثر سالهاى متمادى مراقبت نفسانى و تهذيب و تزكيه كامل اين ارزش و الا را كسب كرده بودند بطورى كه با آن مقام والاى علمى و عرفانى واخلاقى كوچكترين نشانه اى از عجب و كبر و خودبرتربينى در وجودشان ديده نمى شد . بعد از اقامتشان در مرند كسانى كه با ايشان همراه بودند و در نماز جماعت كه به امامت ايشان اقامه مى شد شركت مى كردندنقل مى كنند كه در اولين روز اقامه نماز جماعت در مسجد مدرسه ، كه به علت آغاز حركتها و مبارزات انقلابى مردم مرند در سال 1356 ه - . ش . از آن مسجد به نام مسجد قيام ثبت شد ، با ورود معظم له به صحن مسجد شخصى با صداى بلند اعلام كرد : براى . . . صلوات . مسجد مملو از جمعيت بود ، صداى صلوات صحن را فرا گرفت . آقابا كمال تواضع در محراب مسجد قرار گرفت و پس از اقامه نماز معنوى و روحبخش خود ، در همان مجلس يا مجلس ديگر ، اولين درس تربيتى و اخلاقى را به سمع نمازگزاران رساند ، از مردم در خواست كرد كه وقتى ايشان وارد مسجد مى شوند . كسى صلوات نفرستد . يعنى اى

--> ( 1 ) - همان ، خلاصه صفحات 174 الى 176 ( 2 ) - همان ، ص 160